Wstęp
Niniejszy Kodeks został opracowany przez Związek Polskich Fotografów
Przyrody, na podstawie wieloletnich doświadczeń jego członków oraz dokumentów
innych europejskich stowarzyszeń. Uchwalił go Zjazd Delegatów ZPFP w
dniu 19 czerwca 2004 roku i obowiązuje wszystkich członków oraz zarejestrowanych
kandydatów stowarzyszenia na terenie Polski i poza jej granicami. Wskazówki
i apele zawarte w Kodeksie skierowane są do wszystkich miłośników i
użytkowników fotografii przyrodniczej, w tym także wydawców, redaktorów,
fotoedytorów, organizatorów konkursów fotograficznych - do wszystkich
tych, dla których ważne są dobro świata natury i wiarygodność przekazu
fotografii przyrodniczej.
1. Przesłanie
Fotografując dziką przyrodę powinniśmy pamiętać, że życie, rozwój i
funkcjonowanie, czyli najszerzej pojęte dobro uwiecznianego obiektu
i jego środowiska, są znacznie ważniejsze od wykonania zdjęcia. Stosowanie
tej podstawowej zasady obliguje fotografów przyrody, w tym każdego członka
ZPFP, do zdobywania i ciągłego poszerzania wiedzy przyrodniczej i ekologicznej.
Dobra znajomość gatunków, a także ich zachowań i ekologii, ułatwia właściwe
stosowanie podstawowych zasad fotografii przyrodniczej.
2. Obowiązki wynikające z przynależności do IFWP
ZPFP, jako członek Międzynarodowej Federacji Fotografii Przyrodniczej
IFWP, stosuje i propaguje zasady etyczne Federacji, które w momencie
uchwalania Kodeksu brzmiały następująco:
Fotografia przyrodnicza polega na uwiecznianiu obrazów natury, w tym
dzikich zwierząt żyjących na swobodzie, w ich naturalnym środowisku.
- Podstawowym dobrem fotografii przyrodniczej jest płynący ze zdjęć
przekaz służący informacji i edukacji przyrodniczej.
- Fotograf przyrody jest zobowiązany do poszukiwań estetycznych, których
celem jest podkreślanie piękna natury.
- Fotografia przyrodnicza powinna jednak potępiać egoistyczne poszukiwania
fotograficznych sensacji.
- W terenie, na pierwszym miejscu muszą być stawiane: bezpieczeństwo
zwierząt i niezakłócanie ich życia, zwłaszcza w okresie rozrodczym.
- Fotografia przyrodnicza jest działalnością, do której trzeba się wcześniej
przygotować i która wymaga cierpliwości oraz znajomości tematu.
3. Fotografowanie a przepisy prawne
Należy przestrzegać aktualnego prawa, które dotyczy fotografii przyrodniczej
i ochrony przyrody, a także respektować wymagania dotyczące uzyskiwania
właściwych zezwoleń na fotografowanie na obszarach chronionych lub chronionych
gatunków zwierząt. Planując fotografowanie w innych krajach należy poznać
obowiązujące w nich prawo, lokalne ograniczenia i obowiązki. Wysoki
standard zachowań wypada stosować wszędzie, także tam, gdzie brak jest
lokalnych przepisów regulujących zasady fotografowania lub zdają się
one być zbyt łagodne, w myśl zasady: "po pierwsze - nie szkodzić
przyrodzie".
4. Szacunek dla miejsca
Wykonanie niektórych fotografii wymaga wprowadzenia drobnych zmian w
otoczeniu, np. usunięcia elementów zakłócających kompozycję obrazu.
Zawsze w takich sytuacjach trzeba wykazywać się szacunkiem dla miejsca
i żyjących w nim organizmów. Im mniejsza jest wiedza i doświadczenie
fotografującego, tym mniejsze powinny być ingerencje tego typu. Należy
je ograniczać do minimum, w celu uniknięcia narażania obiektów na szkodę
ze strony drapieżników, ludzi lub zjawisk atmosferycznych.
Rośliny i gałęzie powinny być na przykład raczej związywane niż ścinane,
zaś miejsce po sesji przywracane do pierwotnego stanu. Fotograf nie
powinien zostawiać wyraźnych śladów swej obecności.
Stanowisk gatunków wrażliwych na płoszenie, wydeptywanie czy inne skutki
obecności ludzkiej nie powinno się rozmyślnie odwiedzać, o ile nie wynika
to z konieczności wykonania czynności ochronnych.
Znajomość i poszanowanie prawa oraz szczególna ostrożność cechować winny
fotografa na obszarach chronionych, takich jak parki narodowe czy rezerwaty.
Wstęp i fotografowanie w strefach ochrony stanowisk zagrożonych gatunków
roślin, grzybów lub zwierząt mogą się odbywać wyłącznie po uzyskaniu
odpowiedniego zezwolenia. W przypadku odkrycia nowego, nie objętego
ochroną strefową stanowiska gatunku, który podlega tej formie ochrony
prawnej, należy niezwłocznie powiadomić o tym właściwego wojewódzkiego
konserwatora ochrony przyrody.
5. Fotografowanie roślin i grzybów
Uwagi z punktu "Szacunek dla miejsca" w szczególnym stopniu
dotyczą fotografowania roślin i grzybów w warunkach naturalnych.
Żaden przedstawiciel rzadkiego gatunku nie powinien być wykopywany ani
zrywany dla fotografii studyjnej lub wzbogacenia tła przy fotografowaniu
innego gatunku. Dotyczy to także wykorzystywania jego fragmentu w podobnym
celu.
Niedopuszczalne jest przekształcanie (wydeptywanie, usuwanie, ścinanie,
wygniatanie itp.) otoczenia obiektów objętych ochroną gatunkową dla
uzyskania lepszego zdjęcia. Przy wykonywaniu zdjęć przedstawicieli gatunków
chronionych fotograf powinien dołożyć wszelkich starań, aby sąsiednie,
mniej fotogeniczne osobniki tego gatunku nie ucierpiały w wyniku jego
działań.
6. Fotografowanie zwierząt
Fotograf powinien jak najlepiej znać biologię fotografowanego obiektu:
im gatunek jest bardziej wrażliwy lub zagrożony, tym większa powinna
być wiedza o nim oraz ostrożność w postępowaniu. Doświadczenie, wiedza
i rozwaga mogą zapobiec wyrządzeniu przypadkowych szkód, na przykład
spowodowanych zbyt dużymi zmianami w otoczeniu lub źle dobranym terminem
fotografowania.
a. odpowiedni sprzęt fotograficzny
Stosowanie odpowiedniego sprzętu fotograficznego jest szczególnie istotne
w przypadku fotografowania dzikich zwierząt. Im ciszej działa migawka
lub im dłuższa jest ogniskowa obiektywu, tym mniejsze jest ryzyko zaniepokojenia
zwierzęcia. Jeśli nie dysponuje się odpowiednim sprzętem, w pewnych
sytuacjach należy wykazać się odpowiedzialnością i dla dobra zwierząt
raczej rezygnować z fotografowania, niż stwarzać ryzyko spowodowania
szkód.
b. używanie urządzeń odtwarzających głosy
Odtwarzanie głosów zwierząt do stymulowania zachowań terytorialnych
wymaga ostrożności w okresie godowym i nie powinno mieć miejsca blisko
gniazda. Należy unikać stosowania tej metody na zajętych terytoriach
godowych, o ile nie wiąże się to z prowadzeniem badań, na które otrzymało
się właściwe zezwolenia.
c. pożywienie i karmniki
Odpowiednie dokarmianie lub stosowanie pojników może stanowić skuteczny
sposób na przywabienie zwierząt. Trzeba jednak pamiętać, że w większości
przypadków sztuczne dokarmianie zwierząt przynosi im więcej szkody niż
pożytku. Dlatego metody te dla celów fotografii przyrodniczej należy
stosować z dużym umiarem. Jeśli się na nie zdecydujemy, musimy dokładnie
zapoznać się z zasadami bezpiecznego dokarmiania danej grupy zwierząt
i następnie rygorystycznie ich przestrzegać.
Należy dbać, aby fotografowanie nie zakłócało żerowania zwierząt ani
transportu pokarmu do gniazda. Dotyczy to zwłaszcza gatunków wkładających
w zdobywanie pokarmu dużo trudu (np. drapieżników), a także okresów
wychowu młodych.
d. na i przy gniazdach
Jest rzeczą wielkiej wagi, by zdjęcia ptaków na gniazdach, zwłaszcza
gatunków nie tolerujących bliskiej obecności człowieka, były wykonywane
tylko przez tych, którzy mają dużą wiedzę o zachowaniach ptaków w okresie
godowym i właściwe zezwolenia. Samo doświadczenie i wiedza fotograficzna
nie uprawniają automatycznie do podejmowania takiej fotografii, zwłaszcza
w przypadku gatunków chronionych.
Ukrycie powinno być stosowane wszędzie, gdzie pojawia się wątpliwość,
czy fotografowanie bez niego nie spowoduje niepokojenia zwierząt. Nie
należy stawiać go jednak tam, gdzie może przyciągnąć uwagę ludzi lub
drapieżników.
Ścieżki do gniazda nie powinny rzucać się w oczy. W czasie między sesjami
należy miejsce przywracać do jak najbardziej naturalnego stanu. Maksymalnie
długi czas powinien oddzielać kolejne etapy przesuwania lub stawiania
kryjówki, ustawiania sprzętu fotograficznego lub oświetleniowego itp.
Jest wiele gatunków, które potrzebują przynajmniej tygodniowego przygotowania
i oswojenia z nowym elementem otoczenia. Każdy etap przygotowań powinien
być w pełni akceptowany przez uwieczniane osobniki, zanim następny etap
zostanie zainicjowany. Jeśli to nie następuje, należy cofnąć się do
wcześniejszego etapu, a gdy i to nie pomaga, zrezygnować.
e. pisklęta
Zasady odnoszące się do ptaków przy gniazdach dotyczą również fotografowania
piskląt. Nieodpowiedzialne zachowanie niedoświadczonego lub zbyt wścibskiego
fotografa może spowodować porzucenie lęgu lub atak drapieżnika. Nie
wolno piskląt wyjmować z gniazda w celu wykonania aranżowanej fotografii.
f. w trakcie snu, odpoczynku lub hibernacji
Nie należy zakłócać spokoju zwierząt w miejscach snu, odpoczynku. Bezwarunkowo
trzeba uszanować zimową hibernację, ponieważ wszelka ingerencja w tym
czasie może zagrozić życiu zwierząt. Fotografowanie nor nie jest zalecane,
jeśli może to spowodować spłoszenie zwierząt.
Zakazane jest fotografowanie nietoperzy hibernujących lub znajdujących
się w koloniach rozrodczych bez zezwoleń właściwych władz. Wskazana
jest też wcześniejsza konsultacja z właściwą terytorialnie organizacją
chiropterologiczą. Nietoperze są wyjątkowo wrażliwe na zakłócanie ich
spokoju i nieodpowiedzialne lub niefachowe zachowanie fotografa może
w konsekwencji spowodować nawet śmierć zwierząt.
7. Fotografowanie w warunkach nienaturalnych
Fotografie obiektów wychowanych w domu, uwięzionych, hodowlanych czy
jakkolwiek inaczej kontrolowanych mogą mieć edukacyjną i artystyczną
wartość, ale nigdy nie powinny być opisywane jako zdjęcia zwierząt dzikich.
Zwierzęta wychowane czy przebywające w niewoli oraz rośliny hodowlane
często wyglądają lub zachowują się inaczej niż w warunkach naturalnych.
Poza tym czasami uwieczniane są w środowisku, w którym normalnie nigdy
nie występują.
Eksponaty muzealne, np. martwe okazy motyli czy wypchane ptaki, nawet
bardzo dobrze zachowane, nie mogą być przedstawiane jak żywe, a fotografiom
takim powinny towarzyszyć właściwe podpisy.
W przypadku zwierząt zimnokrwistych i bezkręgowców, chwilowe przeniesienie
do studia lub wiwarium w celach fotograficznych jest szeroko akceptowaną
praktyką, ale fotografia w terenie powinna być preferowana wszędzie
tam, gdzie jest możliwa. Jeśli obiekt jest przenoszony ze swobody, powinien
być uwolniony najszybciej jak to możliwe i to w środowisku, z którego
został pobrany.
Mrożenie lub usypianie bezkręgowców w celu ich uspokojenia oraz łapanie
ptaków do fotografowania w warunkach kontrolowanych, nie są akceptowanymi
praktykami. Żaden gatunek objęty ochroną gatunkową nie może być chwytany
bez zezwolenia, przy czym chwytanie oznacza wszelkie formy niewoli,
w tym łapanie w siatkę.
Zwierzęta kręgowe nie powinny być podczas fotografowania w jakikolwiek
sposób unieruchamiane (np. za pomocą kleju czy krępowania).
8. Przekształcanie obrazu
ZPFP promuje i broni swobody artystycznej twórców, akceptuje stosowanie
różnych urządzeń i technik do uwieczniania obrazu, zapisywania go i
prezentowania. Jednocześnie z niepokojem obserwuje w publikacjach drukowanych
i internetowych nadużycia związane z rozwojem technik cyfrowych. Wiarygodność
fotografii przyrodniczej i wymogi dokumentacyjne oraz edukacyjne zobowiązują
nas do jasnego informowania, gdy prezentowana, sprzedawana lub udostępniana
praca została przekształcona w sposób istotny, wykraczający poza ogólnie
przyjęte praktyki takie jak: kadrowanie, usuwanie zadrapań lub kurzu,
reperowanie uszkodzeń filmu, ogólne korygowanie kontrastu czy nasycenia,
usuwanie dominanty barwnej.
9. Informacje towarzyszące fotografiom
Publikując lub wystawiając fotografie gatunków rzadkich lub zagrożonych
należy zachować roztropność przy ujawnianiu dokładnego miejsca ich wykonania.
Jeśli publiczne podanie tej informacji może przyczynić się do zwiększenia
zagrożeń, wskazane jest zachowanie jej dla siebie lub przekazanie tylko
kompetentnym organom czy organizacjom ochrony przyrody.
Zdjęcia powinny być podpisywane rzetelnie, co pomoże zachować wysoki
poziom informacji i utrwali zaufanie pomiędzy fotografami przyrody a
użytkownikami zdjęć.
W szczególności należy podawać odpowiednią informację, jeśli:
- fotografie zostały wykonane w warunkach aranżowanych, przedstawiają
kompozycje lub zachowania wykreowane przez człowieka a nie naturę;
- sfotografowano martwe eksponaty lub obiekty w niewoli, np. w akwariach,
parkach zwierząt, ogrodach zoologicznych;
- fotografie zostały przekształcone w poważnym stopniu technikami tradycyjnymi,
np. w ciemni, lub cyfrowymi (dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy istotne
elementy fotografii zostały dodane, usunięte, przekopiowane w obrębie
jednego lub z innego zdjęcia, gdy złączono różne obrazy albo usunięto
elementy zasłaniające główny motyw, gdy selektywnie i swobodnie zmieniono
kolor lub kształt).
W przypadku wystaw i wydawnictw o charakterze dokumentacyjno-edukacyjnym,
takich jak mapy, przyrodnicze leksykony czy encyklopedie, stosowanie
czy nawet oferowanie fotografii poważnie przekształconych nie jest wskazane.
Należy z największą ostrożnością wykorzystywać do zilustrowania walorów
przyrodniczych jakiegoś obszaru lub obiektu zdjęcia wykonane w zupełnie
innym miejscu. Bez pogłębionej wiedzy przyrodniczej może to prowadzić
do poważnej dezinformacji.
10. Człowiek i jego oddziaływanie na naturę
Zadaniem fotografii przyrodniczej jest nie tylko ukazywanie piękna i
bogactwa przyrody, ale również dokumentacja i prezentacja szerokiego
wachlarza problemów związanych z przenikaniem i wzajemnym oddziaływaniem
świata natury i cywilizacji człowieka. Dotyczy to szczególnie zagrożeń,
przejawów dewastacji lub przykładów ochrony przyrody. Niedopuszczalne
jest jednak podejmowanie, aranżowanie czy zachęcanie do działań szkodzących
przyrodzie, w celu uzyskania zdjęcia prezentującego takie działania
lub ich skutki.
11. Odpowiedzialne wykorzystywanie zdjęć
Organizatorzy konkursów i wystaw, webmasterzy, redaktorzy i wydawcy
powinni unikać wszelkiego promowania zdjęć wykonanych z naruszeniem
którejkolwiek z opisanych wyżej zasad etycznych.
Warunkiem publikacji lub prezentacji zdjęć przedstawiających tematy,
na fotografowanie których wymagane jest zezwolenie, powinno być przedstawienie
przez autora odpowiedniego zezwolenia. Przy publikowaniu lub prezentowaniu
takich zdjęć należy wyraźnie zaznaczyć fakt, iż zostały wykonane za
zezwoleniem.
Należy dołożyć wszelkich starań, aby podpisy pod zdjęciami były prawidłowe
i odpowiadały rzeczywistej zawartości fotografii. Błędy w tej dziedzinie
przyczyniają się do dezinformacji i mają antyedukacyjny skutek. Za prawidłowość
podpisów odpowiada zarówno wydawca lub wystawca, jak i autor.
Rozwój cywilizacji zazwyczaj wpływa niekorzystnie na przyrodę, czasami
przyczyniając się do nieodwracalnych zmian w środowisku. Niech pasjonaci
i rzemieślnicy fotografii przyrodniczej, których rzesze szybko rosną,
uwieczniają świat natury z poszanowaniem go, w sposób odpowiedzialny,
nie dodając kolejnych szkód.